Marek Krupski
Kancelaria Adwokacka Krakowski & Krupski S.C.,Wojciech Krakowski, Marek Krupski
ul. Podcienie 2; 43-300 Bielsko-Biała
email: kancelaria@kk.info.pl; internet: www.kk.info.pl
Kara umowna jako sposób zabezpieczenia wykonania zobowiązania
Podmioty występujące w obrocie prawnym, zawierając różnego rodzaju umowy, ryzykują poniesienie strat w sytuacji kiedy kontrahent nie wywiąże się ze swojego obowiązku umownego. Zgodnie z ogólnymi regułami obowiązującymi w prawie cywilnym, dłużnik -co do zasady -jest obowiązany do naprawienia szkody (np. zapłaty odszkodowania) wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że to naruszenie umowy wynikło z okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
Taka regulacja zabezpiecza wierzyciela przed koniecznością ponoszenia ciężaru powstałych strat. Niestety, rozwiązanie dotyczące klasycznej kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej ma pewne wady. Jedną z nich jest nałożony na wierzyciela obowiązek wykazania przesłanek odpowiedzialności dłużnika, a nadto -co istotniejsze-konieczność wykazania wartości poniesionej szkody i związku przyczynowego pomiędzy wadliwym zachowaniem dłużnika a swoim uszczerbkiem materialnym. Wspomnieć należy, że szkoda - za którą może być odpowiedzialny dłużnik - obejmuje nie tylko rzeczywistą stratę materialną, ale także tzw. utracone korzyści.
Praktyka sądowa obejmująca dochodzenie roszczeń odszkodowawczych pokazuje, że w wielu przypadkach wierzycielom bardzo trudno jest przeprowadzić stosowne postępowanie dowodowe, dzięki któremu można byłoby wykazać zarówno poniesioną szkodę jak i wspomniany wcześniej związek przyczynowy.
Jednym z rozwiązań ułatwiających uzyskanie przez wierzyciela należnego mu odszkodowania, jest możliwość zastosowania tzw. kary umownej. Dla uniknięcia prowadzenia żmudnego i trudnego postępowania mającego na celu wykazywanie wysokości szkody, strony w umowie mogą zastrzec tzw. karę umowną, czyli ustalić wartość odszkodowania niejako w sposób ryczałtowy.
Jeżeli kara umowna została zastrzeżona, podmiot uprawniony do jej otrzymania będzie musiał wykazać jedynie fakt zawinionego niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika. Przez długi czas sporną pozostawała kwestia czy wierzyciel może domagać się od dłużnika kary umownej jeżeli w ogóle nie poniósł szkody. Istniejące wątpliwości w tym zakresie rozwiał ostatecznie Sąd Najwyższy, który w uchwale z dnia 6 listopada 2003 r., sygn. akt III CZP 61/2003 wskazał, że zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody.
W pewnych przypadkach dłużnik może jednak żądać zmniejszenia kary umownej. Chodzi o przypadki kiedy:
-jeżeli jego zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, a także
-jeżeli kara umowna jest rażąco wygórowana.
Wskazać należy, że przepisy Kodeksu cywilnego nie precyzują co oznaczają pojęcia zarówno "znacznego" wykonania zobowiązania jak i "rażącego wygórowania" kary umownej. W konkretnych stanach faktycznych o treści wskazanych wyżej pojęć będzie decydował sąd rozpoznający spór pomiędzy wierzycielem i dłużnikiem.
Praktyczne problemy mogą pojawić się w sytuacji kiedy wartość szkody poniesionej przez wierzyciela przewyższy wysokość zastrzeżonej kary umownej. Co do zasady -zgodnie z treścią obowiązujących przepisów - żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne. Odstępstwo od tej zasady występuje jednak w przypadku wyraźnie odmiennego uregulowania tej kwestii przez strony. Jeżeli więc w umowie wyraźnie wskazano, że istnieje możliwość dochodzenia przez wierzyciela nadwyżki szkody nad karą umowną, wierzyciel może skutecznie domagać się od wierzyciela odszkodowania w stosownej wysokości.
Pamiętać należy, że zastrzeżenie kary umownej może dotyczyć jedynie niewykonania lub nienależytego wykonania świadczeń niepieniężnych. Nie jest zatem dopuszczalne określenie w umowie, że w przypadku kiedy dłużnik nie wykona świadczenia pieniężnego (np. nie zapłaci w terminie określonej kwoty), będzie zobowiązany do zapłaty stosownej kary umownej. Odmienne regulacje umowne są uznawane jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, a zatem w tym zakresie nieważne. Funkcje kary umownej w stosunku do świadczeń pieniężnych spełniają odsetki, których wysokość strony mogą określić umownie mając na względzie np. wpływ opóźnienia na wykonanie zobowiązania wzajemnego przez wierzyciela.
PODSTAWA PRAWNA
art. 6, 58, 471, 481, 483, 484 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.);
