Zarówno w postępowaniu karnym jak i cywilnym, istnieją przyczyny, dla których sędzia nie może orzekać w konkretnej sprawie.

I tak, w postępowaniu przed sądem cywilnym ( a więc też w sprawach rodzinnych) sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy wtedy, gdy:

-sam jest stroną w tej sprawie, albo pozostaje z jedną ze stron postępowania wtakim stosunku prawnym,że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki ( np. jestmałżonkiem strony postępowania)

-w sprawie bierze udział jego małżonek, krewni lub powinowaci ( tzn. np. teściowie, szwagier) w linii prostej, krewni boczni ( czyli rodzeństwo, kuzyni) do czwartego stopnia oraz powinowaci boczni do drugiego stopnia (np. szwagier, bratowa); zakaz ten trwa pomimo ustania lub rozwiązania małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

-w sprawie osób związanych z sędzią z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli

-w sprawach, w których był lub jest pełnomocnikiem lub był radcą prawnym jednej ze stron sporu;

-w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia,też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator.

Oznacza to, że w przypadku, gdy do sprawy zostanie przydzielony sędzia, co do którego zachodzi któraś z powyższych przyczyn wyłączenia, powinien on sam zawiadomić sąd ( prezesa sądu) o przyczynie wyłączenia i powstrzymać się od udziału w sprawie. O ostatecznym wyłączeniu sędziego rozstrzyga sąd, po tym, jak zainteresowany sędzia złoży oświadczenie.

Jeśli mimo istniejących powodów do wyłączenia sędziego, będzie on brać udział w sprawie, postępowanie takie jest nieważne.

Ponadto, jeśli strona postępowania zażąda wyłączenia sędziego, powołując się na istnienie stosunku osobistego pomiędzy sędzią a stroną lub jej przedstawicielem. Ustawa nie precyzuje co to za rodzajstosunku, ale musi on wywoływać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Jeśli więc sędzia jest znajomym, współpracownikiem, spokrewnionym w dalszym stopniu, partnerem życiowym strony postępowania, wówczas sąd może takiego sędziego odsunąć od sprawy, aby zachować bezstronność postępowania.Osoba, która żąda wyłączenia sędziego musi uwiarygodnić powody, dla których sędzia nie może orzekać w sprawie.

W postępowaniu karnym z kolei sędzia z mocy prawa wyłączony jest od orzekania w sprawie, jeśli

-sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio,

-jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób,

-jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli,

-był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły,

-brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze,

-brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie,

-brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone,

-brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw,

-prowadził mediację.

Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.

Także w postępowaniu karnym udział sędziego, który pomimo zaistnienia powyższych przyczyn orzekał w sprawie powoduje nieważność postępowania.

Sędzia podlega wyłączeniu także wówczas, gdy istnieje taka okoliczność, która mogłaby uzasadniać poddanie w wątpliwość bezstronność sędziego. Wyłączenie takie następuje na wniosek sędziego, z urzędu lub na wniosek strony.

autorka: mgr Anna Szul-Szywała