Marek Krupski

Kancelaria Adwokacka Krakowski & Krupski S.C.

Wojciech Krakowski, Marek Krupski

ul. Podcienie 2; 43-300 Bielsko-Biała

email: kancelaria@kk.info.pl; internet: www.kk.info.pl

W sytuacji gdy dwa podmioty mają względem siebie wymagalne wierzytelności, możliwe jest dokonanie potrącenia (kompensaty) należności w drodze oświadczenia jednego z nich, wskutek czego obie wierzytelności umarzają się do wysokości wierzytelności niższej z mocą wsteczną od chwili kiedy potrącenie stało się możliwe.

W obrocie gospodarczym bardzo często występują sytuacje, kiedy dwa podmioty mają względem siebie określone wierzytelności, najczęściej o charakterze pieniężnym. W związku z tym, że faktyczne dokonywanie wzajemnej zapłaty tychże sum byłyby dla obu podmiotów zbędną uciążliwością, przepisy prawa cywilnego dopuszczają możliwość dokonywania potrąceń (kompensat) wzajemnych wierzytelności.

Co do zasady, potrącenia wzajemnych wierzytelności mogą być dokonywane bądź to umownie bądź to jednostronnie. Jeżeli chodzi o potrącenia umowne, to przepisy prawa (w szczególności Kodeksu cywilnego) nie określają żadnych zasad, które miałyby mieć zastosowanie do takich umów. Przyjmuje się, że należy tutaj kierować się swobodą umów określoną w przepisie art. art. 3531 k.c. Strony umowy potrącenia mogą zatem swobodnie kształtować tryb dokonywania kompensaty należności, o ile postanowienia umowne nie będą sprzeczne z naturą tego stosunku prawnego, prawem czy też z zasadami współżycia społecznego. Natomiast w zakresie potrąceń jednostronnych należy stosować właściwe przepisy Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 498-505 k.c.

Powołane wyżej przepisy, jako normy prawa cywilnego, co do zasady znajdują zastosowanie jedynie do należności tzw. "prywatnych", a zatem nie dotyczą należności o charakterze publicznym (podatki, cła, składki na ubezpieczenie społeczne). Zaznaczyć jednak należy, że przepisy określające sposób regulowania należności publicznoprawnych, również w pewnym zakresie dopuszczają możliwość potrącania wzajemnych wierzytelności (art. 64 Ordynacji podatkowej).

Zgodnie z treścią przepisów Kodeksu cywilnego, aby móc dokonać potrącenia dwóch wierzytelności muszą o­ne spełniać pewne "określone prawem" przesłanki (art. 498 § 1 k.c.).

Przede wszystkim, aby potrącenie mogło być skuteczne, obie wierzytelności muszą być wzajemne, to znaczy wynikają ze stosunków między tymi samymi podmiotami i jedna z nich przysługuje jednemu podmiotowi, a druga - drugiemu z podmiotów. Oba podmioty są więc względem siebie zarówno wierzycielami, jak i dłużnikami.

Ponadto, obie potrącane wierzytelności muszą być jednorodzajowe, tzn. ich przedmiotem są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku. Nie będą zatem mogły być potrącone wierzytelności, z których jedna jest pieniężna (zapłata określonej kwoty), a druga niepieniężna (np. dostawa rzeczy czy wykonanie określonej usługi).

Następnie, wierzytelności podlegające potrąceniu powinny być wymagalne i zaskarżalne (mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym). Wierzytelność jest wymagalna, jeżeli wierzyciel może domagać się wykonania świadczenia - najczęściej kiedy nadejdzie termin wykonania (np. termin płatności).

Potrącenie na zasadach określonych w przepisach Kodeksu cywilnego dokonuje się w formie oświadczenia jednej ze stron złożonego drugiej stronie (art. 499 k.c.). Nie jest wymagana żadna określona forma takiego oświadczenia, ale ze względów praktycznych (np. bezpieczeństwo dowodowe) właściwe jest złożenie oświadczenia o potrąceniu w formie pisemnej.

Konsekwencją złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu jest umorzenie obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.).

Zaznaczyć należy, że zgodnie z treścią przepisu art. 499 k.c., oświadczenie o dokonaniu potrącenia ma moc wsteczną od chwili, kiedy stało się o­no możliwe.

PRZYKŁAD

Spółce "Z" przysługuje wierzytelność do spółki "X" o zapłatę 150.000 zł z terminem do dn. 01.08.2004 r., natomiast spółce "X" wierzytelność do spółki "Z" o zapłatę 80.000 zł w terminie do dnia 08.12.2004 r. W dniu 03.01.2005 r. spółka "Z" złożyła spółce "X" oświadczenie o potrąceniu kwoty 80.000 zł "potrącenie jest skuteczne \'wstecz", tj. od dnia 08.12.2004 r (data, w której obie wierzytelności stały się wymagalne). Wskutek potrącenia wierzytelność spółki "X" umarza się w całości, natomiast wierzytelność spółki "Z" pozostaje w wysokości 70.000 zł. Spółce "Z" przysługują odsetki za opóźnienie: od kwoty 150.000 zł od dnia 02.08.2004 r. do dnia 08.12.2004 r. i od kwoty 70.000 zł do dnia zapłaty.

Konsekwencją zastosowania "wstecznej" skuteczności potrącenia jest również modyfikacja naliczania odsetek za opóźnienie w płatności. W powyższym przypadku, skoro spółce "X" pierwotnie przysługiwała wierzytelność o zapłatę kwoty 80.000 zł z terminem zapłaty do dnia 08.12.2004 r., to co do zasady od dnia 09.12.2004 r. spółce należne byłby odsetki za opóźnienie w płatności. Jednakże, w związku z tym, iż potrącenie jest skuteczne z najwcześniejszym momentem wymagalności obu wierzytelności (powyżej 08.12.2004 r.) to przyjmuje się, że kwota 80.000 zł została zapłacona w terminie i odsetki od niej się nie należą.

Termin skuteczności potrącenia ma też znaczenie dla ustalenia możliwości potrącania wierzytelności przedawnionych. Zgodnie z treścią art. 502 k.c., wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Zatem, w pewnych sytuacjach, potrącenie może być sposobem na uniknięcie przedawnienia wierzytelności w stosunku do dłużnika.

Wspomnieć należy, że czasami przepisy prawa wyłączają możliwość dokonywania potrącania niektórych rodzajów wierzytelności, np. wierzytelności wynikających z czynów niedozwolonych czy też wierzytelności o dostarczanie środków utrzymania (art. 505 k.c.).

PODSTAWA PRAWNA

art. 498 § 1 i 2, 499, 502, 505 ustawy z 23 kwietnia 1964 r.  Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.); art. 64 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.  Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926, ze zm.)