Do podstawowych pojęć prawa cywilnego należą zdolność prawna oraz zdolność do czynności prawnych. Stosownie do art. 8 kodeksu cywilnego każdy człowiek od chwili urodzenia posiada zdolność prawną, co oznacza, że może być on podmiotem praw i obowiązków np. być właścicielem, spadkobiercą itp. Natomiast zdolność do czynności prawnych należy rozumieć jako zdolność do składania oświadczeń woli we własnym imieniu i ze skutkami prawnymi dla siebie np. zawieranie umów. Polskie prawo przyznaje pełną zdolność do czynności prawnych osobom pełnoletnim, które nie zostały ubezwłasnowolnione. Zatem pełną zdolność do czynności prawnych uzyskuje każdy człowiek po ukończeniu 18 roku życia o ile nie zostanie ubezwłasnowolniony.
Ubezwłasnowolnienie może być całkowite lub częściowe. Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Określenie dolnej granicy wieku z upływem, którego można dokonać ubezwłasnowolnienia całkowitego wynika z faktu, iż do ukończenia 13 roku życia polskie prawo nie przyznaje człowiekowi zdolności do czynności prawnych. Jako przesłanki ubezwłasnowolnienia zostały wskazane choroby psychiczne, niedorozwój umysłowy, lub inne zaburzenia psychiczne w szczególności takie jak pijaństwo i narkomania. Ich wystąpienie nie jest jednak wystarczające do orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego musi jeszcze zaistnieć wywołany przez nie skutek w postaci braku możliwości kierowania swoim postępowaniem. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekuna chyba, że nie jest on jeszcze pełnoletni pozostaje wówczas do osiągnięcia pełnoletności pod opieką rodziców.
Z kolei ubezwłasnowolnienie częściowe może być orzeczone jedynie wobec osoby pełnoletniej z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla ubezwłasnowolnionego częściowo ustanawia się kuratora.
Ubezwłasnowolnienie całkowite pozbawia zdolności do czynności prawnych natomiast ubezwłasnowolnienie częściowe jedynieją ogranicza.Wszelkie zatem czynności prawne dokonane przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie są nieważne. Wyjątek stanowią jedynie powszechnie zawierane umowy w sprawach życia codziennego, zatem chodzi tu o takie sprawy, które w typowych stosunkach społecznych można uznać za drobne i bieżące sprawy życia codziennego, takie jak np. zakupy produktów niezbędnych do egzystencji. Umowy takie stają się ważne z chwilą ich wykonania o ile nie pociągają za sobą rażącego pokrzywdzenia osoby niezdolnej do czynności prawnych. Innych czynności prawnych osoba ubezwłasnowolniona całkowicie może dokonywać jedynie za pośrednictwem swojego przedstawiciela ustawowego, jakim jest ustanowiony przez sąd opiekun. Jeżeli wzgląd na dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być przede wszystkim jego małżonek, a w braku tegoż - jego ojciec lub matka. Opiekun zobowiązany jest wykonywać swe czynności z należytą starannością, jak tego wymaga dobro pozostającego pod opieką i interes społeczny. Sprawuje on pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką; podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego. Opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku ubezwłasnowolnionego.
Ubezwłasnowolnienie częściowe powoduje jedynie ograniczenie zdolności do czynności prawnych i nie pociąga za sobą nieważności czynności prawnej dokonanej przez taką osobę. Jednakże do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego (wyjątkiem od tej reguły jest nawiązanie stosunku pracy oraz dokonywanie czynności prawnych dotyczących tego stosunku), którym dla ubezwłasnowolnionego częściowo jest ustanowiony przez sąd kurator. Ważność umowy, która została zawarta przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego, zależy od potwierdzenia umowy przez tego przedstawiciela. Istnieje również możliwość potwierdzenia takiej czynności prawnej przez samą osobę częściowo ubezwłasnowolnioną w przypadku, gdy uzyska ona pełną zdolność do czynności prawnych.
Strona, która zawarła umowę z osobą ograniczoną w zdolności do czynności prawnych, nie może powoływać się na brak zgody jej przedstawiciela ustawowego i podnosić jej nieważności przysługuje jej jedynie uprawnienie do wyznaczenia temu przedstawicielowi odpowiedniego terminu do potwierdzenia umowy i staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu.
Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego a także rozporządzać swoim zarobkiem, chyba, że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi. Jeżeli przedstawiciel ustawowy osoby ograniczonej w zdolności do czynności prawnych oddał jej określone przedmioty majątkowe do swobodnego użytku, osoba ta uzyskuje pełną zdolność w zakresie czynności prawnych, które tych przedmiotów dotyczą. Wyjątek stanowią czynności prawne, do których dokonania nie wystarcza według ustawy zgoda przedstawiciela ustawowego, takie jak czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu.
Nieważne jednak są jednostronne czynności prawne (np. złożenie oferty, sporządzenie testamentu, wypowiedzenie umowy najmu) dokonane samodzielnie przez osobę częściowo ubezwłasnowolnioną, do których ustawa wymaga zgody przedstawiciela ustawowego, co w praktyce ogranicza się jedynie do uznania dziecka.
O ubezwłasnowolnieniu orzeka jedynie sąd i to wyłącznie na wniosek osób, których zamknięty katalog określony jest w art. 545 kodeksu postępowania cywilnego. Uprawnienido złożenia takiego wniosku są małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz jej przedstawiciel ustawowy. Jednakże krewni osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, nie mogą zgłaszać wniosku o wszczęcie postępowania, jeżeli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego. Ta ostatnia sytuacja ma miejsce wtedy, gdy ubezwłasnowolniona ma być osoba małoletnia. Osoba taka zawsze posiada przedstawiciela ustawowego, którym są rodzice lub ustanowiony przez sąd opiekun i względem takiej osoby nie może z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie wystąpić np. jej dziadek lub koś z rodzeństwa.
W tym miejscu zauważyć, iż polskie prawo zawiera regulację na mocy której sąd zobowiązany jest do ukarania grzywną w wysokości do 1000 zł osoby, która złożyła wniosek o ubezwłasnowolnienie w złej wierze lub lekkomyślnie.
Jeżeli według wniosku ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd może przed wszczęciem postępowania o ubezwłasnowolnienie zażądać przedstawienia świadectwa lekarskiego o stanie psychicznym osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa - zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej. W razie braku złożenia żądanego świadectwa lub złożenia świadectwa, którego treść nie uprawdopodabnia istnienia choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd wniosek odrzuci.
Osoba, która ma być ubezwłasnowolniona, musi być zbadana przez jednego lub więcej biegłych lekarzy psychiatrów. Sąd może, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne, zarządzić oddanie osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, pod obserwację w zakładzie leczniczym na czas nie dłuższy niż sześć tygodni. W wyjątkowych wypadkach sąd może termin ten przedłużyć do trzech miesięcy. Osobę, która ma być ubezwłasnowolniona, należy wysłuchać a wysłuchanie powinno się odbywać w miarę potrzeby w obecności lekarza. W tym celu sąd może zarządzić przymusowe sprowadzenie tej osoby na rozprawę albo, gdyby to było niewskazane, wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego w miejscu jego pobytu
W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy też częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone.
Sąd, który orzekł ubezwłasnowolnienie, zawiadamia o tym sąd opiekuńczy właściwy ze względu na zamieszkanie ubezwłasnowolnionego, który wyznacza dla tej osoby opiekuna bądź kuratora.
Sąd uchyli ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzeczono; uchylenie może nastąpić także z urzędu. Sąd może również w razie poprawy stanu psychicznego ubezwłasnowolnionego zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia się tego stanu - zmienić ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite.
Niepoczytalność jako wada oświadczenia woli.
Według art. 82 kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Przepis ten określa więc ogólnie pewien stan psychiczny, niezależnie od przyczyn jakie do niego doprowadziły, możeto być stan odurzenia alkoholem lub narkotykami, nieprzytomność, ciężka choroba, a nawet stany nie mające charakteru patologicznego, lecz o naturze fizjologicznej
Stan wyłączający świadomość to - najogólniej rzecz ujmując - brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i zachowań innych osób, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Stan taki musi przy tym wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Sformułowanie art. 82 k.c. wskazuje, że wada oświadczenia woli określona w tym przepisie obejmuje dwa różne stany faktyczne, które mogą występować samodzielnie, trzeba jednak zauważyć, że granica między stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji, a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest bardzo płynna. Powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest swobodne, gdy zarówno proces decyzyjny, jak i uzewnętrznienie woli nie zostały zakłócone przez destrukcyjne czynniki wynikające z właściwości psychiki czy procesu myślowego osoby składającej oświadczenie woli. Stan wyłączający swobodę musi również wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w sytuacji zewnętrznej. Tak pojmowanemu brakowi swobody towarzyszyć będzie natomiast najczęściej także pewne ograniczenie świadomości.
Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości i ustania czynności mózgu. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania.
Maciej Dziuban
Dziuban, Krygowski Kancelaria Radców Prawnych S.C.
e-mail:radcowie.dziuban@krygowski.pl www.dk-kancelaria.pl
tel. 012 294 52 59, kom. 516 019 730
