Jakie są rodzaje ubezwłasnowolnienia?

Ubezwłasnowolnienie może być częściowe albo całkowite. Ubezwłasnowolnienie całkowite oznacza, że osoba nie ma zdolności do czynności prawnych. Czynności prawne zawarte przez osoby całkowicie ubezwłasnowolnione są nieważne. Osoba taka nie może więc skutecznie dokonywać umów kupna sprzedaży, nie może głosować, nie może wyrażać lub nie zgody na swoje leczenie, itp. Natomiast inaczej ma się sprawa, jeśli chodzi o tzw. Umowy zawierane w drobnych bieżących sprawach dnia codziennego. Umowy takie stają się ważne w chwili wykonania, chyba, że pociągają za sobą rażące pokrzywdzenie osoby ubezwłasnowolnionej. Np. osoba ubezwłasnowolniona może kupić gazetę i czynność ta będzie ważna, natomiast gdyby sprzedawca rażąco pokrzywdziłby taką osobę, np. żądając kwoty kilka razy wyższej niż ogólnie dostępna cena, to wówczas umowa byłaby nieważna.

Ubezwłasnowolnienie częściowe oznacza, że dana osoba może dokonywać czynności prawnych, ale do tych, które dotyczą zaciągnięcia zobowiązania lub rozporządzenia prawem potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego  kuratora. Jeśli osoba taka dokona czynności prawnych, bez wymaganej zgody, to wówczas czynność ta będzie ważna o ile przedstawiciel ustawowy ją potwierdzi.

W jakich przypadkach można orzec ubezwłasnowolnienie? Kto może zostać ubezwłasnowolniony?

Ubezwłasnowolnienie całkowite może być orzeczone w stosunku do osoby, która skończyła 13 lat iż powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju psychicznego, narkomanii, pijaństwa, nie może kierować swoim postępowaniem.

Ubezwłasnowolnienie częściowe orzekane jest w stosunku do osoby pełnoletniej, która z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju psychicznego, narkomanii, pijaństwa potrzebuje pomocy do prowadzenia jej spraw.

Jaki jest cel ubezwłasnowolnienia?

Celem ubezwłasnowolnienia jest zabezpieczenie interesów oraz dobro osoby, której to postępowanie dotyczy. Chodzi o to, aby osoba ubezwłasnowolniona nie mogła dokonać czynności, które byłyby dla niej niekorzystne, albo narażałyby na szwank jej interesy.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Zgodnie z art. 544 kodeksu postępowania cywilnego postępowanie o ubezwłasnowolnienie należy do właściwości sądów okręgowych. Sprawy te rozpatruje 3 sędziów zawodowych. Właściwym miejscowo jest sąd, w okręgu którego ma miejsce zamieszkania osoba, której postępowanie dotyczy. W postępowaniu bierze udział prokurator a także małżonek lub przedstawiciel ustawowy osoby, której postępowanie dotyczy. Postępowanie toczy się na wniosek osób, które są uprawnione do jego złożenia. Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe może być złożony na rok przed uzyskaniem przez tą osobę pełnoletniości. W postępowaniu bierze udział prokurator.

Jeśli ubezwłasnowolniona ma zostać osoba pełnoletnia, to sąd może na czas postępowania ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, który ma za zadanie chronić jej osobę i mienie. Przed ustanowieniem doradcy, sąd powinien wysłuchać osobę, która ma zostać ubezwłasnowolniona.

Skutkiem ustawienia doradcy jest to, iż osoba dla której został ustanowiony nabywa częściową zdolność do czynności prawnych. Na podstawie opinii 2 biegłych psychiatrów, sąd może przed podjęciem decyzji o ubezwłasnowolnieniu nakazać umieszczenie osoby na obserwację w zakładzie leczniczym (szpitalu psychiatrycznym) na okres do 6 tygodni, a w szczególnych przypadkach, okres ten może zostać przedłużony do 3 miesięcy.

Sąd ma obowiązek wysłuchać osobę, która ma zostać ubezwłasnowolniona; wysłuchanie takie może odbyć się w obecności lekarza, albo przez wyznaczonego sędziego, np. w miejscu zamieszkania tej osoby.

Co należy zawrzeć we wniosku o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek powinien zawierać uzasadnienie, dla którego ubezwłasnowolnienie powinno zdaniem osoby wnioskującej zostać orzeczone. Jeśli przyczyna ubezwłasnowolnienia polega na chorobie psychicznej, alkoholizmie, narkomanii, to sąd przed wszczęciem postępowania może zażądać odpowiednich zaświadczeń (lekarskich, o leczeniu odwykowym, etc). Jeśli brak jest odpowiedniego orzeczenia lekarskiego świadczącego np. o chorobie psychicznej lub innych okolicznościach uzasadniających ubezwłasnowolnienie, wówczas uzasadnienie wniosku powinno dokładnie opisywać zachowania czy stany, w którym znajduje się osoba, która ma zostać ubezwłasnowolniona. W trakcie postępowania o ubezwłasnowolnienie sąd i tak zleca biegłym psychiatrom (1 lub 2 ) wydanie opinii o stanie psychicznym danej osoby.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie mogą wystąpić jedynie osoby wymienione w art. 545 par.1 kodeksu postępowania cywilnego. Są to:

 małżonek osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona

krewni w linii prostej ( dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie)

 rodzeństwo

 przedstawiciel ustawowy (np. opiekun prawny małoletniego)

prokurator

Inne niż powyżej wymienione osoby nie są uprawnione do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie, jednak mogą powiadomić o konieczności wystąpienia z wnioskiem prokuratora. Jeśli prokurator uzna, że wzgląd na dobro społeczne przemawia za ubezwłasnowolnieniem danej osoby, wystąpi do sądu z wnioskiem o jej ubezwłasnowolnienie.

Jakie skutki pociąga za sobą ubezwłasnowolnienie?

Osoba, która zostanie ubezwłasnowolniona całkowicie, traci zdolność do czynności prawnych. Sąd ma obowiązek ustanowić dla niej opiekuna, który będzie jej przedstawicielem ustawowym, a więc będzie dbał o jej dobro oraz zabezpieczał jej interesy ( w tym majątek)- w praktyce oznacza to, że opiekun podejmuje wszelkie decyzje za tę osobę i podlega w tym zakresie kontroli sądu opiekuńczego.

Jeśli osoba ubezwłasnowolniona pozostaje we wspólnocie majątkowej małżeńskiej, to z dniem uprawomocnienia się wyroku orzekającego ubezwłasnowolnienie, z mocy prawa powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa.

Ubezwłasnowolnieni całkowicie nie mogą zawierać stosunków pracy, głosować, zawierać małżeństwa, nie mogą skutecznie wyrażać zgody na leczenie.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Sąd przyznaje jej kuratora. Może ona dokonywać czynności prawnych za zgodą kuratora, rozporządzać przedmiotami oddanymi do jej użytku, w tym swoim zarobkiem. Bez zgody kuratora może dokonywać drobnych czynności w bieżących sprawach życia codziennego.

Czy ubezwłasnowolnienie może zostać cofnięte?

Tak. Dzieje się tak wtedy, gdy ustanie przyczyna uzasadniająca orzeczenie ubezwłasnowolnienia, przykładowo, jeśli ubezwłasnowolnienie było orzeczone z powodu pijaństwa a osoba przestała pić i jest wyleczona, gdy cofnęły się objawy choroby psychicznej czy innych zaburzeń.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może być zmienione przez sąd na częściowe.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może także zostać zamienione na całkowite, jeśli uzasadnia to stan zdrowia danej osoby. Uchylenie ubezwłasnowolnienia może nastąpić także z urzędu.

autorka: mgr Anna Szul-Szywała