Kodeks pracy wraz z przepisami wykonawczymi gwarantuje kobietom w ciąży i świeżo upieczonym matkom określone prawa, ale dotyczy to jedynie tych, które są zatrudnione na umowie o pracę, a nie na innych formach umów, takich jak umowa o dzieło czy zlecenie, bądź prowadzących własną działalność gospodarczą. Potwierdzeniem ciąży jest zaświadczenie lekarskie.
Warto zaznaczyć, że pracodawcy nie wolno pytać o plany związane z założeniem rodziny podczas procesu rekrutacji, ani wymagać deklaracji o nieplanowaniu ciąży.
Czy trzeba informować pracodawcę, że jest się w ciąży?
Decyzja o informowaniu pracodawcy o ciąży jest ważna, ponieważ pracodawca nie może zatrudniać kobiet w ciąży na nadgodzinach, w nocy, wysyłać ich na delegacje bez ich zgody czy w niebezpiecznych warunkach. Dodatkowo, istnieją przepisy chroniące kobiety w ciąży przed wypowiedzeniem umowy o pracę, co jest korzystne. W przypadku choroby lub zwolnienia lekarskiego związanego z ciążą, zasiłek chorobowy wynosi 100% wynagrodzenia, ale wymagane jest dostarczenie pracodawcy zaświadczenia o ciąży.
Masz prawo do otrzymania czasu wolnego od pracy na badania prenatalne zalecone przez lekarza, które nie mogą zostać przeprowadzone poza Twoimi godzinami pracy, przy zachowaniu prawa do wynagrodzenia za czas nieobecności z tego powodu.
Czy możliwe jest wypowiedzenie kobiecie w ciąży umowy o pracę?
Zasadniczo, wypowiedzenie umowy o pracę kobiecie w ciąży jest niedopuszczalne. Pracodawcy nie wolno kończyć ani zrywać stosunku pracy podczas ciąży pracownicy oraz w trakcie jej urlopu macierzyńskiego. Wyjątek stanowią umowy na okres próbny, które trwają krócej niż miesiąc.
W przypadku umów na czas określony, na czas wykonania pewnej pracy lub na okres próbny dłuższy niż miesiąc, które miałyby się zakończyć po trzecim miesiącu ciąży, zostają one automatycznie przedłużone aż do dnia porodu, chyba że pracownica zastępuje innego pracownika nieobecnego z uzasadnionych przyczyn. Mimo to, w dniu porodu umowa wygasa i nie daje praw do urlopu macierzyńskiego czy wychowawczego, lecz wyłącznie do otrzymania zasiłku macierzyńskiego.
Co w sytuacji gdy kobieta zaszła w ciąże lub się o niej dowiedziała po wypowiedzeniu umowy o pracę?
W przypadku, gdy pracodawca złoży oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o pracę, a później dowie się o ciąży pracownicy, nie może doprowadzić do skutku tego wypowiedzenia. To oznacza, że pracownica, która na początku nie kwestionowała decyzji pracodawcy, ma prawo domagać się uznania wypowiedzenia za nieważne, zarówno jeśli dowiedziała się o swojej ciąży po złożeniu wypowiedzenia, jak i w przypadku, gdy zajdzie w ciążę po tym fakcie.
Następuje jednak pytanie, od kiedy należy liczyć siedmiodniowy termin na wniesienie odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę. Porównując sytuację pracownicy, która dowiedziała się o ciąży po wypowiedzeniu, do pracownika, który w okresie wypowiedzenia zostaje wybrany do zarządu organizacji związkowej, należy, opierając się na orzecznictwie, przyjąć, że termin na wniesienie powództwa o stwierdzenie nieważności wypowiedzenia umowy o pracę liczy się od momentu, kiedy pracownica dowiaduje się o swojej ciąży.
Kiedy kobiecie w ciąży można wypowiedzieć umowę o pracę lub rozwiązać umowę bez wypowiedzenia?
Istnieją pewne okoliczności, które zezwalają na wypowiedzenie umowy o pracę kobiecie w ciąży lub jej rozwiązanie bez wypowiedzenia:
- Gdy pracownica zatrudniona jest na okres próbny nieprzekraczający jednego miesiąca;
- W przypadkach, kiedy występują powody uzasadniające natychmiastowe rozwiązanie umowy o pracę z winy pracownicy, pracodawca ma prawo do takiego działania. W sytuacji, gdy pracodawca współpracuje z związkami zawodowymi, które reprezentują pracownicę, konieczna jest zgoda tych związków na zwolnienie. Do powodów uzasadniających rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia należą m.in. poważne naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych przez pracownicę, popełnienie przez nią przestępstwa w okresie trwania umowy o pracę, które uniemożliwia jej dalsze zatrudnienie na dotychczasowym stanowisku – pod warunkiem, że przestępstwo jest bezsporne lub potwierdzone prawomocnym wyrokiem, oraz zawinione przez pracownicę utracenie kwalifikacji niezbędnych do pracy na danym stanowisku;
- W sytuacji ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, istnieje możliwość rozwiązania umowy o pracę z kobietą w ciąży lub na urlopie macierzyńskim przez wypowiedzenie. Jeżeli przy pracodawcy działają związki zawodowe reprezentujące pracownicę, pracodawca ma obowiązek uzgodnić z zakładową organizacją związkową termin zakończenia umowy o pracę.
Jakie prace są niedozwolone dla kobiety w ciąży?
Prawo polskie nakłada ograniczenia na rodzaje pracy, które mogą wykonywać kobiety, a w szczególności te, które są w ciąży. Kobiety w ciąży oraz matki karmiące piersią są chronione przed zatrudnieniem przy pracach uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych, które mogą negatywnie wpływać na ich zdrowie, przebieg ciąży lub proces karmienia piersią.
Przede wszystkim, kobietom w ciąży nie wolno zatrudniać do pracy w nocy ani do wykonywania nadgodzin. Dla pracownic w ciąży, zatrudnionych w systemie zmianowym, pracodawca ma obowiązek dostosować ich harmonogram pracy wyłącznie do godzin dziennych. W przypadku braku możliwości takiego dostosowania, pracodawca musi zaproponować pracownicy inną pracę, niezwiązaną z nocnymi zmianami. Gdyby jednak nie istniała żadna alternatywa, pracodawca ma prawo zwolnić kobietę w ciąży z obowiązku świadczenia pracy, przy jednoczesnym zachowaniu jej dotychczasowych wynagrodzeń.
Należy podkreślić, że te ograniczenia dotyczą nawet sytuacji, gdy pracownica wyraziłaby chęć pracy w nocy lub w nadgodzinach – jej zgoda w tym przypadku nie ma wpływu na wymogi prawne.
Nie jesteś też zobowiązana do udziału w delegacjach podczas ciąży bez Twojej zgody. Pracodawca musi uzyskać Twoje przyzwolenie na podróż służbową poza miejsce stałej pracy.
W przypadku, gdy lekarz wyda zaświadczenie o przeciwwskazaniach do wykonywania Twojej dotychczasowej pracy, powinnaś niezwłocznie przedstawić to zaświadczenie swojemu pracodawcy. Pracodawca ma wówczas obowiązek dostosować warunki Twojej pracy do nowych wymagań zdrowotnych lub ograniczyć czas pracy tak, aby wykluczyć zagrożenia dla Twojego zdrowia i bezpieczeństwa. Jeśli niemożliwe jest dostosowanie warunków na Twoim obecnym stanowisku lub skrócenie godzin pracy, pracodawca musi zaproponować Ci inną, bezpieczniejszą pracę. Gdy takie przeniesienie nie jest możliwe, pracodawca może być zmuszony zwolnić Cię tymczasowo z obowiązków, przy zachowaniu wynagrodzenia.