– wprowadzenie
Prawa pacjenta, w tym prawa pacjentki, są jednym z filarów współczesnej ochrony zdrowia. W praktyce lekarskiej szczególne znaczenie mają dwa obszary: dostęp do dokumentacji medycznej oraz tajemnica lekarska. To właśnie na styku tych dwóch zagadnień najczęściej dochodzi do nieporozumień, sporów z placówkami medycznymi, a niekiedy także do naruszeń prawa, skutkujących odpowiedzialnością odszkodowawczą, a nawet karną.
W polskim systemie prawnym prawa te wynikają nie tylko z Konstytucji RP, ale przede wszystkim z przepisów ustawowych – zwłaszcza z ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a także z ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz z przepisów RODO i ustawy o ochronie danych osobowych. Pacjentka ma prawo do wglądu w informacje dotyczące jej zdrowia, przebiegu leczenia, wyników badań oraz zaleceń lekarskich, a zarazem ma prawo oczekiwać, że wszystkie te informacje będą należycie chronione przed osobami nieuprawnionymi.
W praktyce pojawia się wiele pytań: czy placówka może odmówić wydania kopii dokumentacji? Ile powinna za to policzyć? Czy lekarz może udzielić informacji partnerowi pacjentki bez jej zgody? Jak długo przechowywana jest dokumentacja? Co w sytuacji śmierci pacjentki i żądania dostępu do dokumentacji przez rodzinę? W dalszej części artykułu omówione zostaną kluczowe regulacje, orzecznictwo sądowe oraz praktyczne przykłady.
Podstawy prawne praw pacjentki w zakresie dokumentacji i tajemnicy lekarskiej
Podstawowy akt prawny regulujący prawa pacjentów to ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (dalej: „u.p.p.”). Już w art. 1 ust. 1 u.p.p. ustawodawca jednoznacznie wskazuje, że:
Ustawa określa prawa pacjenta (…) w szczególności w zakresie korzystania ze świadczeń zdrowotnych oraz zasady i tryb dochodzenia roszczeń w razie naruszenia tych praw.
Kluczowe dla omawianej tematyki są zwłaszcza:
– art. 13–15 u.p.p. dotyczące prawa do informacji o stanie zdrowia,
– art. 23–30 u.p.p. regulujące dostęp do dokumentacji medycznej,
– art. 13 ust. 1 u.p.p. oraz art. 40 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (dalej: „u.z.l.”), dotyczące tajemnicy lekarskiej.
Z perspektywy ochrony danych osobowych istotne jest także Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO). W art. 9 ust. 1 RODO dane dotyczące zdrowia zostały zakwalifikowane jako szczególna kategoria danych osobowych, podlegająca podwyższonej ochronie:
Przetwarzanie danych osobowych ujawniających stan zdrowia jest zabronione, z wyjątkiem przypadków określonych w ust. 2.
Dostęp do dokumentacji medycznej jest więc jednocześnie realizacją prawa pacjentki jako osoby, której dane dotyczą (prawo dostępu do danych, art. 15 RODO), oraz szczególnym prawem pacjenta – regulowanym przepisami u.p.p.
Prawo pacjentki do informacji o stanie zdrowia a tajemnica lekarska
Prawo pacjentki do informacji o stanie zdrowia jest nierozerwalnie powiązane z jej autonomią i możliwością świadomego decydowania o leczeniu. Zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.p.:
Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia.
Doprecyzowuje to art. 31 ust. 1 u.z.l.:
Lekarz ma obowiązek udzielić pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, przewidywanych następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu.
Informacja ta podlega równocześnie ochronie w ramach tajemnicy lekarskiej. Art. 40 ust. 1 u.z.l. stanowi:
Lekarz ma obowiązek zachować w tajemnicy informacje związane z pacjentem, a uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu.
Oznacza to, że informacje o stanie zdrowia pacjentki, przebiegu leczenia, diagnozach oraz wynikach badań mogą być ujawnione wyłącznie jej samej, osobie przez nią upoważnionej, przedstawicielowi ustawowemu albo innym osobom lub instytucjom tylko wtedy, gdy przewiduje to wyraźnie przepis prawa lub gdy pacjentka na to zezwoli.
Tajemnica lekarska stanowi więc odwrotną stronę medalu: z jednej strony pacjentka ma prawo do informacji, z drugiej – do zachowania tej informacji w poufności przed osobami trzecimi. Naruszenie tajemnicy lekarskiej, np. przez udzielenie informacji partnerowi pacjentki bez jej zgody, może stanowić naruszenie dóbr osobistych i uzasadniać roszczenia odszkodowawcze lub zadośćuczynienie.
Dostęp do dokumentacji medycznej – zakres i formy
Szczegółowe zasady udostępniania dokumentacji medycznej reguluje rozdział 7 u.p.p. Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.p.:
Pacjent ma prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych.
Ustawodawca precyzuje, że dokumentacja medyczna prowadzona jest w formie indywidualnej lub zbiorczej, w postaci papierowej lub elektronicznej, a podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany ją przechowywać oraz zabezpieczać przed zniszczeniem, utratą, dostępem osób nieupoważnionych czy uszkodzeniem.
Art. 26 ust. 1 u.p.p. wskazuje formy udostępniania dokumentacji:
Dokumentacja medyczna jest udostępniana:
1) do wglądu, w tym także do baz danych w zakresie ochrony zdrowia, w siedzibie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych;
2) przez sporządzenie jej wyciągu, odpisu, kopii lub wydruku;
3) przez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, jeżeli uprawniony organ lub podmiot żąda udostępnienia oryginałów tej dokumentacji;
4) za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej;
5) na informatycznym nośniku danych.
W praktyce oznacza to, że pacjentka może:
– zapoznać się z dokumentacją na miejscu (w czytelni, sekretariacie, gabinecie),
– otrzymać kopię w formie papierowej lub elektronicznej,
– zażądać przesłania jej pocztą tradycyjną lub elektroniczną, jeśli zostaną zachowane wymogi bezpieczeństwa (np. szyfrowanie, bezpieczne kanały komunikacji).
Bezpieczeństwo przesyłania dokumentacji i rola RODO
Przesyłanie dokumentacji medycznej drogą elektroniczną wymaga szczególnej ostrożności. Dane medyczne są danymi wrażliwymi, a naruszenie ich poufności może skutkować odpowiedzialnością na gruncie RODO. Podmiot leczniczy, udostępniając dokumentację np. za pośrednictwem e-maila, powinien:
– zweryfikować tożsamość pacjentki,
– zastosować odpowiednie zabezpieczenia techniczne (szyfrowanie plików, hasła przesyłane odrębnym kanałem).
Brak zachowania tych standardów może być uznany za naruszenie obowiązku zapewnienia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa danych (art. 32 RODO) i skutkować postępowaniem administracyjnym przed Prezesem UODO.
Osoby uprawnione do dostępu do dokumentacji medycznej
Kluczowe znaczenie ma art. 26 ust. 1 u.p.p., który wskazuje katalog osób i podmiotów uprawnionych do uzyskania dostępu do dokumentacji. Zgodnie z nim dokumentacja medyczna jest udostępniana:
1) pacjentowi;
2) przedstawicielowi ustawowemu pacjenta;
3) osobie upoważnionej przez pacjenta;
4) po śmierci pacjenta – osobie upoważnionej przez pacjenta za życia lub osobie bliskiej, chyba że sprzeciwiła się temu inna osoba bliska lub sprzeciwił się temu sam pacjent za życia.
Ustawa definiuje pojęcie „osoby bliskiej” w art. 3 ust. 1 pkt 2 u.p.p. jako:
małżonka, krewnego lub powinowatego do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciela ustawowego, osobę pozostającą we wspólnym pożyciu lub osobę wskazaną przez pacjenta.
W praktyce oznacza to, że:
– pełnoletnia pacjentka ma pełne prawo dostępu do swojej dokumentacji,
– może upoważnić dowolną osobę (np. partnera, przyjaciółkę, adwokata) – upoważnienie może być jednorazowe lub ogólne,
– po jej śmierci dostęp mają osoby przez nią wskazane, a w razie braku wskazań – osoby bliskie, chyba że zmarła wyraźnie za życia sprzeciwiła się takiemu dostępowi.
Kwestia uprawnień osób bliskich po śmierci pacjentki jest przedmiotem licznych sporów, zarówno w praktyce medycznej, jak i w orzecznictwie sądowym.
Dostęp do dokumentacji po śmierci pacjentki – wybrane orzecznictwo
Problematyką dostępu do dokumentacji medycznej po śmierci pacjenta zajmował się m.in. Naczelny Sąd Administracyjny. W wyroku NSA z 17 maja 2018 r., sygn. I OSK 1962/16, sąd wskazał, że:
Uprawnienie do dostępu do dokumentacji medycznej po śmierci pacjenta przysługuje osobie bliskiej, ale nie ma ona charakteru absolutnego i może być ograniczone wolą pacjenta wyrażoną za życia.
Z kolei Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 3 grudnia 2019 r., sygn. SK 48/15, oceniał zgodność przepisów o udostępnianiu dokumentacji po śmierci pacjenta z Konstytucją, zwracając uwagę na konieczność równoważenia prawa do prywatności pacjenta z prawami osób bliskich, np. dzieci domagających się ustalenia przyczyn zgonu rodzica.
W praktyce placówka medyczna, otrzymując wniosek o udostępnienie dokumentacji po zmarłej pacjentce, powinna:
– ustalić, czy pacjentka za życia upoważniła określone osoby lub sprzeciwiła się udostępnianiu dokumentacji,
– zweryfikować status „osoby bliskiej”,
– uwzględnić ewentualne konflikty pomiędzy osobami bliskimi (sprzeciw jednej z nich może zablokować udostępnienie, chyba że rozstrzygnie je sąd).
Opłaty za udostępnienie dokumentacji medycznej
Kwestia odpłatności za udostępnienie dokumentacji medycznej jest jednym z częstszych źródeł nieporozumień między pacjentkami a placówkami medycznymi. Zgodnie z art. 27 u.p.p.:
Podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych może pobierać opłatę za udostępnienie dokumentacji medycznej.
Jednocześnie jednak ustawodawca wprowadza limit maksymalnej wysokości tych opłat, uzależniając je od przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej za poprzedni rok. Stawki te ogłaszane są w drodze obwieszczenia Ministra Zdrowia.
Ustawodawca wprowadził także ważne ograniczenie, istotne z perspektywy pacjentki. Zgodnie z art. 27 ust. 3 u.p.p.:
Podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia po raz pierwszy w żądanym zakresie dokumentację medyczną pacjenta bezpłatnie.
W praktyce oznacza to, że pierwsze udostępnienie dokumentacji w danym zakresie (np. aktywnej historii choroby z ostatnich dwóch lat) powinno być bezpłatne. Dopiero kolejne wnioski dotyczące tego samego zakresu mogą być odpłatne, ale wysokość opłaty musi mieścić się w ustawowych limitach.
Niedopuszczalne jest więc stosowanie „ryczałtów” znacząco przewyższających stawki ustawowe czy uzależnianie w ogóle udostępnienia dokumentacji od uprzedniego uiszczenia wygórowanej opłaty.
Orzecznictwo dotyczące zawyżonych opłat
W wyroku z 29 sierpnia 2019 r., sygn. VII SA/Wa 368/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odniósł się do kwestii opłat za dokumentację medyczną, wskazując:
Pobieranie opłat za udostępnianie dokumentacji medycznej powyżej stawek ustawowych stanowi naruszenie praw pacjenta i może uzasadniać interwencję Rzecznika Praw Pacjenta oraz nałożenie kary administracyjnej.
W praktyce, w przypadku sporu o wysokość opłat, pacjentka może:
– złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta,
– zawiadomić odpowiedniego wojewódzkiego inspektora sanitarnego (w kontekście nadzoru nad zakładami leczniczymi),
– w skrajnych przypadkach – dochodzić roszczeń cywilnoprawnych za bezprawne ograniczenie dostępu do dokumentacji.
Sytuacje szczególne: małoletnie pacjentki i pacjentki niezdolne do samodzielnego wyrażenia woli
Szczególnego omówienia wymagają sytuacje, gdy pacjentką jest osoba małoletnia lub niezdolna do samodzielnego podejmowania decyzji, np. z powodu stanu zdrowia psychicznego, niepełnosprawności intelektualnej lub stanu nieprzytomności.
W odniesieniu do małoletnich zastosowanie mają przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące przedstawicielstwa ustawowego oraz art. 17 u.p.p. i art. 32 u.z.l. Zasadą jest, że:
– w przypadku pacjentki poniżej 16. roku życia prawo do informacji i do dokumentacji przysługuje przede wszystkim jej przedstawicielowi ustawowemu (najczęściej rodzicowi),
– po ukończeniu 16 lat małoletnia pacjentka ma prawo współdecydować o swoim leczeniu i współuczestniczyć w procesie informowania.
Art. 17 ust. 1 u.p.p. stanowi:
Pacjent, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych.
W praktyce oznacza to, że:
– małoletnia, która ukończyła 16 lat, powinna również mieć zapewniony dostęp do informacji i dokumentacji na tyle, na ile jest to konieczne do świadomego wyrażenia zgody,
– lekarz ma obowiązek wysłuchać jej stanowiska, a w razie konfliktu między nią a rodzicami – może zwrócić się do sądu opiekuńczego.
W przypadku pacjentek niezdolnych do wyrażenia świadomej zgody (np. w śpiączce, w stanie ciężkiego otępienia) prawo dostępu do dokumentacji przysługuje ich przedstawicielom ustawowym lub opiekunom prawnym, a także osobom upoważnionym wcześniej przez pacjentkę, o ile takie upoważnienia istnieją.
Tajemnica lekarska – zakres, wyjątki i praktyczne problemy
Tajemnica lekarska pełni fundamentalną rolę w relacji lekarz–pacjentka. Jej celem jest zapewnienie zaufania, bez którego właściwe leczenie jest znacznie utrudnione. Jak wskazano wcześniej, art. 40 ust. 1 u.z.l. nakłada na lekarza obowiązek zachowania w tajemnicy wszelkich informacji związanych z pacjentką, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu.
Zakres tajemnicy jest bardzo szeroki i obejmuje w szczególności:
– dane o stanie zdrowia (choroby, ciąża, przebieg leczenia, diagnozy),
– wyniki badań (w tym laboratoryjnych, genetycznych, obrazowych),
– wywiad lekarski (informacje o życiu osobistym, nałogach, relacjach rodzinnych),
– wszelkie inne informacje pozyskane podczas udzielania świadczeń.
Naruszenie tajemnicy może nastąpić zarówno przez świadome udzielenie informacji osobie nieuprawnionej (np. partnerowi, rodzicowi dorosłej pacjentki, pracodawcy), jak i przez nieumyślne ujawnienie informacji, np. rozmowę lekarza na korytarzu przy innych pacjentach, nieprawidłowe zabezpieczenie dokumentacji czy wysłanie e-maila na niewłaściwy adres.
Wyjątki od tajemnicy lekarskiej
Tajemnica lekarska nie ma charakteru absolutnego. Ustawodawca przewidział sytuacje, w których lekarz może, a niekiedy musi, ujawnić informacje objęte tajemnicą. Zgodnie z art. 40 ust. 2 u.z.l.:
Obowiązek zachowania tajemnicy nie dotyczy przypadków, w których:
1) tak stanowią ustawy;
2) zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób;
3) pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyrazi zgodę na ujawnienie tajemnicy;
4) istnieje potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń.
Przykładowo:
– lekarz może zostać zobowiązany do złożenia zeznań w sądzie, ale ma prawo odmówić odpowiedzi na pytania, jeżeli byłoby to sprzeczne z obowiązkiem zachowania tajemnicy, chyba że sąd go z tego obowiązku zwolni (art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego),
– lekarz ma obowiązek zgłoszenia niektórych chorób zakaźnych (np. HIV, żółtaczki zakaźnej), co wiąże się z przekazaniem danych pacjenta odpowiednim organom sanitarnym,
– w sytuacji realnego i bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia osoby trzeciej (np. groźby zabójstwa) lekarz może być uprawniony do ujawnienia informacji odpowiednim służbom.
Istotne jest, aby lekarz każdorazowo rozważał konieczność i zakres ujawnienia informacji, zachowując zasadę minimalizacji – przekazywać tylko te dane, które są niezbędne do osiągnięcia celu wskazanego przez ustawę.
Orzecznictwo dotyczące naruszenia tajemnicy lekarskiej
W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 13 grudnia 2018 r., sygn. V ACa 1142/17, sąd stwierdził, że:
Naruszenie tajemnicy lekarskiej przez ujawnienie informacji o stanie zdrowia pacjenta osobom trzecim bez jego zgody stanowi naruszenie dóbr osobistych w postaci prawa do prywatności i może uzasadniać przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego.
W sprawie tej lekarz udzielił szczegółowych informacji rodzinie pacjenta bez jego zgody, co zostało uznane za bezprawne. Sąd podkreślił, że zgoda na ujawnienie tajemnicy powinna być jednoznaczna, świadoma i – najlepiej – udzielona na piśmie, tak aby możliwe było późniejsze wykazanie jej zakresu.
Case studies – przykładowe sytuacje z praktyki
Przykład 1 – odmowa wydania dokumentacji partnerowi pacjentki
Pacjentka w wieku 35 lat trafia do szpitala z powodu powikłań w ciąży. Jej partner domaga się wglądu do dokumentacji, twierdząc, że są w konkubinacie i od lat prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Pacjentka jest przytomna i świadoma, ale w danym momencie przebywa na zabiegu i nie można uzyskać jej zgody.
W opisanej sytuacji szpital ma obowiązek odmówić partnerowi udostępnienia dokumentacji do czasu:
– uzyskania wyraźnego upoważnienia od pacjentki (może ono być udzielone ustnie, ale z punktu widzenia dowodowego zalecana jest forma pisemna),
– ewentualnego ustalenia, czy partner jest osobą wskazaną przez pacjentkę jako osoba bliska (np. w dokumentacji wcześniej istniało upoważnienie).
Sam fakt pozostawania w konkubinacie nie jest wystarczający do automatycznego uznania prawa dostępu do dokumentacji – bez wyraźnego upoważnienia lekarz musi zachować tajemnicę.
Przykład 2 – wniosek rodziców dorosłej pacjentki
Rodzice 28-letniej pacjentki składają do przychodni wniosek o wydanie kopii pełnej dokumentacji medycznej córki, powołując się na fakt, że to oni ją utrzymują finansowo i opłacają jej prywatne leczenie. Pacjentka nie jest ubezwłasnowolniona, jest w pełni świadoma i nie wyraziła zgody na udostępnienie dokumentacji rodzicom.
W takim przypadku przychodnia ma obowiązek odmówić udostępnienia dokumentacji rodzicom. Dorosła pacjentka jest samodzielnym podmiotem praw i tylko ona (lub osoba przez nią upoważniona) może decydować o udzieleniu dostępu do dokumentacji. Argument finansowania leczenia nie ma znaczenia prawnego.
Przykład 3 – dostęp do dokumentacji po śmierci pacjentki
Po śmierci pacjentki jej mąż oraz matka składają niezależnie od siebie wnioski o udostępnienie dokumentacji medycznej ze szpitala, w którym doszło do jej zgonu. Zmarła nie zostawiła żadnego pisemnego upoważnienia i nie wyraziła sprzeciwu za życia. Matka sprzeciwia się udostępnieniu dokumentacji mężowi, twierdząc, że chce najpierw zasięgnąć porady prawnej.
Placówka, analizując art. 26 ust. 1 pkt 4 u.p.p., musi uznać zarówno męża, jak i matkę za osoby bliskie. Jednak sprzeciw jednej osoby bliskiej może zablokować dostęp drugiej aż do czasu rozstrzygnięcia konfliktu. W takim przypadku najbardziej poprawnym rozwiązaniem jest pouczenie stron o możliwości wystąpienia do sądu w trybie cywilnym, celem rozstrzygnięcia, komu w jakim zakresie przysługuje dostęp do dokumentacji. Szpital powinien zachować bezstronność i nie rozstrzygać samodzielnie sporu rodzinnego.
Konsekwencje naruszenia praw pacjentki – odpowiedzialność cywilna, karna i zawodowa
Naruszenie prawa do dostępu do dokumentacji medycznej lub tajemnicy lekarskiej może pociągać za sobą różne rodzaje odpowiedzialności.
Na płaszczyźnie cywilnoprawnej, zgodnie z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego, naruszenie dóbr osobistych (w tym prawa do prywatności i do ochrony danych osobowych) może uzasadniać żądanie:
– zaniechania naruszeń,
– usunięcia skutków naruszenia (np. przeprosiny, sprostowanie),
– zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę,
– zapłaty sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.
Na płaszczyźnie administracyjnej Rzecznik Praw Pacjenta, na podstawie u.p.p., może nakładać na podmioty lecznicze kary pieniężne za naruszenie zbiorowych praw pacjentów, w tym za systemowe ograniczanie dostępu do dokumentacji lub za niewłaściwe zabezpieczanie danych.
Ujawnienie tajemnicy lekarskiej może również rodzić odpowiedzialność karną. Art. 266 § 1 Kodeksu karnego stanowi:
Kto, wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Dodatkowo personel medyczny podlega odpowiedzialności zawodowej przed sądami lekarskimi, pielęgniarskimi lub położniczymi, które mogą wymierzać środki dyscyplinarne, od upomnienia po zawieszenie lub pozbawienie prawa wykonywania zawodu.
Praktyczne wskazówki dla pacjentek – jak skutecznie zadbać o swoje prawa
Aby efektywnie korzystać z przysługujących praw, pacjentka powinna:
– świadomie udzielać pisemnych upoważnień do dostępu do dokumentacji osobom, którym ufa (np. partnerowi, bliskiej przyjaciółce, pełnomocnikowi prawnemu), jasno określając ich zakres,
– pamiętać, że upoważnienia można w każdej chwili odwołać – najlepiej na piśmie, z potwierdzeniem wpływu do placówki,
– w razie potrzeby występowania o dokumentację na piśmie wskazywać precyzyjnie, jakiego okresu oraz jakiej dokumentacji dotyczy wniosek (np. „kompletna dokumentacja z hospitalizacji w dniach…”, „wyniki badań USG od… do…”),
– wymagać, aby pierwsze udostępnienie dokumentacji w danym zakresie było bezpłatne,
– zwracać uwagę na sposób przesyłania dokumentacji drogą elektroniczną i w razie wątpliwości pytać o zabezpieczenia,
– w przypadku odmowy udostępnienia dokumentacji lub ujawnienia jej osobom trzecim bez zgody – dokumentować sytuację (np. zachowując korespondencję e-mail, prosząc o pisemne uzasadnienie odmowy).
W razie poważniejszego naruszenia (np. ujawnienia wrażliwych danych o ciąży, chorobie nowotworowej czy zabiegu ginekologicznym osobom trzecim) warto rozważyć skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika (radcy prawnego lub adwokata) oraz zgłoszenie sprawy do Rzecznika Praw Pacjenta i – jeżeli to zasadne – do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.
Q&A – najczęściej zadawane pytania dotyczące dokumentacji medycznej i tajemnicy lekarskiej
Czy placówka medyczna może odmówić mi wydania kopii dokumentacji medycznej?
Co do zasady – nie. Masz ustawowe prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej Twojego stanu zdrowia i udzielonych świadczeń (art. 23 u.p.p.). Placówka może odmówić jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, np. gdy wniosek pochodzi od osoby nieuprawnionej albo gdy dotyczy dokumentów, które nie są dokumentacją medyczną w rozumieniu ustawy. Odmowa powinna być udzielona na piśmie z uzasadnieniem, co umożliwia późniejsze złożenie skargi do Rzecznika Praw Pacjenta.
Czy pierwsza kopia dokumentacji zawsze jest bezpłatna?
Pierwsze udostępnienie dokumentacji w danym zakresie powinno być bezpłatne (art. 27 ust. 3 u.p.p.). Jeżeli wnioskujesz drugi raz o dokładnie ten sam zakres dokumentacji, placówka może pobrać opłatę, ale jej wysokość musi mieścić się w ustawowych limitach. Jeżeli jednak teraz prosisz np. o dokumentację z innego okresu lub o dodatkowe rodzaje dokumentów, jest to nowy „zakres” i znów powinno to być pierwsze udostępnienie w tym zakresie, a więc bezpłatne.
Czy mój partner/partnerka może uzyskać dostęp do mojej dokumentacji bez mojego upoważnienia?
Nie. Partner (również pozostający we wspólnym pożyciu) nie ma z mocy prawa dostępu do Twojej dokumentacji, jeżeli nie udzielisz mu wyraźnego upoważnienia. Bez takiego upoważnienia lekarz związany jest tajemnicą lekarską i nie może udzielać informacji o Twoim stanie zdrowia ani udostępniać dokumentacji.
Czy lekarz może informować moich rodziców o moim stanie zdrowia, jeśli jestem pełnoletnia?
Po ukończeniu 18 lat to Ty decydujesz, kto ma dostęp do informacji o Twoim zdrowiu. Lekarz może udzielić informacji Twoim rodzicom tylko wtedy, gdy:
– upoważnisz ich do tego (najlepiej na piśmie), albo
– są Twoimi przedstawicielami ustawowymi z innych względów (np. ubezwłasnowolnienie).
W pozostałych przypadkach lekarz powinien odmówić udzielenia informacji rodzicom, powołując się na obowiązek zachowania tajemnicy.
Ile czasu placówka ma na wydanie dokumentacji medycznej?
Ustawa nie wskazuje wprost konkretnego terminu w dniach, ale przyjmuje się, że dokumentacja powinna być udostępniona „bez zbędnej zwłoki”. W praktyce często stosuje się termin 7–14 dni jako czas rozsądny. Jeżeli sprawa jest pilna (np. potrzebujesz dokumentacji do kontynuacji leczenia lub pilnej konsultacji), warto zaznaczyć to we wniosku i poprosić o przyspieszenie. Dłuższe zwlekanie może być uznane za naruszenie Twoich praw.
Czy mogę żądać przesłania dokumentacji e-mailem?
Tak, przepisy dopuszczają udostępnianie dokumentacji za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej (art. 26 ust. 1 pkt 4 u.p.p.), ale pod warunkiem zapewnienia odpowiedniego bezpieczeństwa. Placówka powinna zweryfikować Twoją tożsamość i zastosować środki ochrony (np. szyfrowanie, hasło). Możesz także żądać udostępnienia dokumentacji przez Internetowe Konto Pacjenta (IKP), jeżeli dokumentacja jest tam dostępna.
Czy mogę cofnąć udzielone wcześniej upoważnienie do dostępu do mojej dokumentacji?
Tak. Masz prawo w każdej chwili odwołać udzielone wcześniej upoważnienie, zarówno co do dokumentacji, jak i co do udzielania informacji o stanie zdrowia. Najlepiej zrobić to na piśmie, wskazując dane osoby, której upoważnienie dotyczy, oraz datę odwołania. Placówka powinna odnotować to w dokumentacji i od tego momentu nie może udostępniać danych tej osobie.
Czy po mojej śmierci rodzina będzie miała dostęp do mojej dokumentacji?
Co do zasady tak, ale zakres i krąg uprawnionych osób zależą od Twojej woli wyrażonej za życia. Jeżeli upoważnisz konkretne osoby (np. męża, dziecko), to one będą miały prawo dostępu do Twojej dokumentacji po śmierci. Jeżeli nic nie postanowisz, dostęp przysługuje osobom bliskim w rozumieniu ustawy (małżonek, dzieci, rodzice, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu), chyba że za życia wyraźnie sprzeciwiłaś się takiemu dostępowi. W razie konfliktu między osobami bliskimi sprawę może rozstrzygnąć sąd.
Czy lekarz może ujawnić informacje o moim stanie zdrowia sądowi lub prokuratorowi?
Lekarz wezwany na świadka ma prawo odmówić odpowiedzi na pytania, jeżeli wymagałoby to ujawnienia tajemnicy lekarskiej (art. 180 § 1 k.p.k.), chyba że sąd lub prokurator zwolni go z tego obowiązku (art. 180 § 2 k.p.k.). Zwolnienie jest możliwe, gdy jest to niezbędne do wymiaru sprawiedliwości, a dobro wymiaru sprawiedliwości przeważa nad obowiązkiem zachowania tajemnicy. W praktyce oznacza to, że lekarz może zostać zobowiązany do złożenia zeznań o Twoim stanie zdrowia w postępowaniu karnym lub cywilnym, ale tylko w granicach określonych przez sąd.
Co mogę zrobić, gdy moje prawo do dokumentacji lub tajemnicy zostało naruszone?
Masz do dyspozycji kilka środków:
– złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta,
– zawiadomić Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych, jeżeli naruszono także przepisy o ochronie danych osobowych,
– wystąpić na drogę cywilną z powództwem o ochronę dóbr osobistych i/lub odszkodowanie,
– w przypadku lekarza lub pielęgniarki – złożyć skargę do odpowiedniej izby samorządu zawodowego,
– w skrajnych przypadkach – zawiadomić prokuraturę o podejrzeniu popełnienia przestępstwa (np. ujawnienia tajemnicy zawodowej).
Podsumowanie
Prawo pacjentki do dostępu do dokumentacji medycznej oraz prawo do zachowania poufności informacji o jej stanie zdrowia to dwa komplementarne elementy ochrony prawnej w systemie ochrony zdrowia. Z jednej strony pacjentka ma pełne prawo wiedzieć, jakie działania medyczne są wobec niej podejmowane, na jakiej podstawie, z jakimi skutkami i jakie są rokowania. Z drugiej – ma prawo decydować, kto jeszcze, poza nią i personelem medycznym, może zapoznać się z tymi informacjami.
Znajomość przepisów – w szczególności ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz regulacji RODO – pozwala pacjentkom skuteczniej egzekwować swoje prawa i reagować na ich naruszenia. Placówki medyczne powinny natomiast tak organizować procedury, by z jednej strony zapewnić łatwy i szybki dostęp do dokumentacji osobom uprawnionym, a z drugiej – bezwzględnie chronić ją przed dostępem osób nieupoważnionych.
W praktyce to właśnie dobre procedury, jasne upoważnienia oraz świadome korzystanie z przysługujących praw przez pacjentki minimalizują ryzyko sporów i naruszeń, a tym samym budują fundament zaufania, bez którego trudno mówić o efektywnym leczeniu i nowoczesnej opiece zdrowotnej.
Dodaj komentarz