Przemoc domowa, zwana również przemocą w rodzinie, jest zjawiskiem, które znajduje swoje uregulowanie prawne w art. 207 Kodeksu Karnego, który stanowi:
Art. 207 §1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
§1a. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.§2. Jeżeli czyn określony w § 1 lub 1a połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1-2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.
Przestępstwo przemocy domowej charakteryzuje się kilkoma kluczowymi elementami:
- Czynność znęcania się – uważa się, że termin ten odnosi się do ciągłego i powtarzalnego zachowania, nie zaś do jednorazowego incydentu. Obejmuje to zarówno akty fizycznej agresji, jak i psychiczne dręczenie, które ma charakter systematyczny.
- Fizyczne i psychiczne znęcanie się: Aby doszło do realizacji tego przestępstwa, wystarczy, że sprawca posłuży się jedną z form przemocy. Fizyczne formy znęcania się mogą objawiać się poprzez różnorodne działania agresywne takie jak uderzanie, rzucanie przedmiotami w kierunku osoby, pozbawianie dostępu do niezbędnych środków żywnościowych, zmuszanie do pozostawania w niskich temperaturach, nakładanie wykonywania czynności poniżających godność, wypędzanie z miejsca zamieszkania, brutalne szarpanie za włosy czy też oparzanie skóry za pomocą żaru papierosa. Co więcej, znęcanie psychiczne również przybiera wiele form, włączając w to poniżanie werbalne, szyderstwa, akty upokarzania, obelgi, stosowanie zastraszenia czy groźby bezpodstawnych sankcji, a także wprowadzanie do domowej przestrzeni osób, które są jawnie niepożądane przez pozostałych mieszkańców.
- Krąg osób podatnych na przemoc: Prawo precyzuje, że ofiarami mogą być zarówno osoby bliskie sprawcy, jak i obce które są zależne od niego, niezależnie od podstaw tej zależności. Zaliczają się do nich również małoletni oraz osoby nieporadne z powodu stanu zdrowia. Krąg osób najbliższych jest określony przez art. 115 § 11 kodeksu karnego tj. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2016 r. III KK 262/15 – Zależność od sprawcy manifestuje się poprzez sytuację, w której pokrzywdzony, z powodu obaw przed pogorszeniem swojego aktualnego standardu życia – takich jak utrata pracy, środków do życia, mieszkania, czy też obawa przed rozłąką bądź zakończeniem współżycia z agresorem – nie jest w stanie z własnej inicjatywy przeciwstawić się działaniom znęcania się. Taki stosunek zależności może być ustanowiony na mocy obowiązujących przepisów prawa, jak na przykład w przypadkach oficjalnie przyznanej opieki nad dzieckiem czy umieszczenia go w rodzinie zastępczej, albo może wynikać z zawartych umów, przykładowo między pracodawcą a pracownikiem czy między wynajmującym a najemcą lokalu. Ponadto, zależność może również powstać z konkretnych okoliczności życiowych, które dają sprawcy możliwość znęcania się poprzez wykorzystywanie dominującej pozycji, jaką zapewnia mu łącząca ich relacja – materialna, osobista, czy też emocjonalna. Szczególnie często tego typu zależność występuje w nieformalnych związkach, które funkcjonują na podobnych zasadach jak tradycyjne małżeństwa, a także – co ma kluczowe znaczenie w kontekście omawianej kwestii – w sytuacji, gdy rozwiedzeni małżonkowie nadal zamieszkują razem, wspólnie sprawując opiekę nad dziećmi.
Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z 29 lipca 2005 roku rozszerza definicję przemocy domowej, uwzględniając nie tylko ciągłe, ale również jednorazowe działania lub zaniechania naruszające prawa lub dobra osobiste członków rodziny czy wspólnie zamieszkujących, szczególnie te narażające ich na utratę życia lub zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną czy wolność seksualną, prowadzące do uszczerbku na zdrowiu psychicznym lub fizycznym, a także wywołujące cierpienia moralne.
Przestępstwo opisane w art. 207 § 1 i 2 kodeksu karnego kwalifikuje się jako przestępstwo formalne. Kluczowe jest tutaj to, że dla jego popełnienia nie jest wymagane wywołanie określonego skutku – sama aktywność sprawcy, o ile wpisuje się w definicję wynikającą z przepisów, jest już uznawana za dokonanie przestępstwa. W związku z tym, nawet jeżeli działanie sprawcy prowadzi do dodatkowych konsekwencji, takich jak uszczerbek na zdrowiu ofiary możliwe jest stosowanie dodatkowej kwalifikacji prawnej. Oznacza to, że w takich przypadkach sprawca może być pociągnięty do odpowiedzialności na podstawie kilku przepisów jednocześnie, np. art. 157 § 1 lub 2 (dotyczących uszkodzenia ciała) lub art. 156 § 1 (dotyczącego naruszenia nietykalności cielesnej).
Inne rodzaje przestępstw, które mogą stanowić przemoc domową
Przestępstwo znęcania się uznaje się za zaistniałe, kiedy działania sprawcy są powtarzalne i tworzą wzorzec ciągłego zachowania. W sytuacji, gdy dojdzie do jednorazowego aktu agresji lub nie ma możliwości udowodnienia długotrwałego znęcania się, nie wyklucza to możliwości pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności za inne przestępstwa określone w kodeksie karnym. Wśród przepisów, które mogą znaleźć zastosowanie w kontekście przemocy domowej, mogą być na przykład te dotyczące:
- Art. 156. ciężki uszczerbek na zdrowiu
- Art. 157. średni i lekki uszczerbek na zdrowiu
- Art. 157a. uszkodzenie ciała dziecka poczętego lub rozstrój zdrowia zagrażający jego życiu
- Art. 197. przestępstwo zgwałcenia
- Art. 208. rozpijanie małoletniego
- Art. 209. przestępstwo niealimentacji
- Art. 210. porzucenie dziecka lub osoby nieporadnej
Jakie środki mogą zostać zastosowane w stosunku do sprawcy przemocy w rodzinie w trakcie postępowania karnego?
W trakcie postępowania karnego, organy uprawnione, takie jak prokurator lub sąd, mają możliwość zastosowania różnych środków zapobiegawczych wobec podejrzanego lub oskarżonego. Celem tych środków jest zapewnienie prawidłowego przebiegu procesu sądowego. Z reguły, w danej chwili można zastosować tylko jeden środek zapobiegawczy. Oto przegląd potencjalnych środków, z których niektóre mogą być częściej wykorzystywane w przypadkach dotyczących przemocy, na przykład dozór policyjny lub tymczasowe aresztowanie.
Osoba pokrzywdzona ma prawo, już na etapie postępowania prowadzonego przez prokuraturę (po tym, jak prokurator przedstawi podejrzanemu zarzuty), a także jako oskarżyciel posiłkowy w czasie rozprawy sądowej, wnioskować o zastosowanie określonych środków wobec podejrzanego lub oskarżonego. Jeśli pokrzywdzona nie pełni roli oskarżyciela posiłkowego podczas procesu, może próbować złożyć taki wniosek za pośrednictwem prokuratora, choć prokurator nie jest zobowiązany uwzględnić tej prośby.
W trakcie postępowania karnego wobec sprawcy przemocy można zastosować różne środki zapobiegawcze mające na celu ochronę ofiary, zapewnienie prawidłowego przebiegu postępowania oraz uniemożliwienie dalszych przestępstw. Środki te różnią się stopniem ingerencji w prawa podejrzanego lub oskarżonego i mogą obejmować:
- Dozór policyjny: Polega na regularnym meldowaniu się sprawcy w określonej jednostce policji, co ma zapobiegać ucieczce sprawcy oraz umożliwić monitorowanie jego działalności.
- Zakaz opuszczania kraju: Sprawca może otrzymać zakaz opuszczania kraju, co uniemożliwia ucieczkę przed wymiarem sprawiedliwości oraz dalsze popełnianie przestępstw za granicą.
- Zakaz zbliżania się do ofiar: Ten środek zapobiegawczy zabrania sprawcy zbliżania się do ofiar przemocy na określoną odległość, co ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa ofiarom.
- Zakaz kontaktowania się z ofiarami: Może obejmować zakaz kontaktowania się z ofiarami oraz określonymi świadkami, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio, w celu zapobieżenia naciskom lub zastraszaniu.
- Tymczasowe aresztowanie: W przypadkach najbardziej poważnych, gdy istnieje wysokie ryzyko ucieczki, poważne dowody winy oraz obawa, że sprawca może kontynuować działalność przestępczą lub próbować zniszczyć dowody, można zastosować tymczasowe aresztowanie.
- Poręczenie majątkowe: Sprawca może zostać zobowiązany do wpłacenia określonej sumy pieniędzy, która ma gwarantować jego stawienie się na rozprawie. Poręczenie może zostać przepadłe, jeśli sprawca nie przestrzega warunków postępowania.
- Nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania: W przypadku przemocy domowej, sprawcy może zostać nakazane opuszczenie mieszkania zajmowanego wspólnie z ofiarą, nawet jeśli jest on właścicielem lub współwłaścicielem tego mieszkania.
Ważne jest, aby pamiętać, że zastosowanie i rodzaj środków zapobiegawczych zależą od konkretnej sytuacji, oceny ryzyka oraz przepisów krajowych. Środki te muszą być proporcjonalne do stopnia zagrożenia oraz być zgodne z obowiązującym prawem i zasadami sprawiedliwości.