Stalking, często postrzegany jako odłam przemocy domowej, manifestuje się poprzez serię uporczywych i niepożądanych zachowań ze strony prześladowcy, mających na celu wywołanie u ofiary uzasadnionego lęku o własne bezpieczeństwo czy bezpieczeństwo jej bliskich. Paradoksalnie, działania stalkerów mogą obejmować również czyny pozornie niewinne lub nawet wyrażające sympatię, które jednak w kontekście ich uporczywości nabierają zgoła innego, niepokojącego wymiaru. Niezmiernie istotne jest, aby dostrzec i traktować z należytą powagą potencjalne zagrożenie płynące z takich działań.
Rozpoznanie stalking jako realnego zagrożenia miało miejsce w Stanach Zjednoczonych na początku lat 90. XX wieku, co skutkowało wprowadzeniem specyficznych regulacji prawnych zarówno na poziomie stanowym, jak i federalnym. Podobne działania podjęto również w Europie, gdzie kraje takie jak Wielka Brytania, Holandia czy Niemcy podjęły kroki w kierunku penalizacji uporczywego prześladowania.
W kontekście polskim stalking został uregulowany dopiero w 2011 r. poprzez wprowadzenie do kodeksu karnego art. 190a:
§1. Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§2. Tej samej karze podlega, kto, podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, przez co wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.
§3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.
§4. Ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 2 następuje na wniosek pokrzywdzonego.
Przed wprowadzeniem powyższego przepisy ochrona prawna ofiar uporczywego nękania w Polsce opierała się nie tyle na dedykowanych regulacjach dotyczących stalking, co na szeroko rozumianej ochronie wolności i praw osobistych, zarówno w ramach prawa karnego, jak i cywilnego. Odwoływano się do ogólnych zasad ochrony wolności jednostki wyrażonych w Konstytucji RP, a konkretnie w jej Art. 31, który stanowi, iż wolność człowieka podlega ochronie prawnej, a każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Na gruncie prawa karnego posługiwano się konstrukcją przestępstwa zawartą w 207 k.k. dotyczącym znęcania się.
Na czym polega przestępstwo stalkingu?
Stalking, zdefiniowany w artykule 190a Kodeksu karnego, obejmuje uporczywe prześladowanie osoby lub kogoś bliskiego, wywołując u ofiary uzasadnione obawy, poczucie upokorzenia, cierpienia, czy też poważne naruszenie jej prywatności. Może to również obejmować podszywanie się pod kogoś, wykorzystywanie czyjegoś wizerunku lub danych osobowych w celu wyrządzenia szkody materialnej lub moralnej.
Na stalking najczęściej składają się takie zachowania jak:
- Powtarzające się oferowanie spotkań o różnej naturze i zaczepki w miejscach publicznych;
- Podsłuchiwanie i obserwowanie osoby, fotografowanie jej i przeglądanie osobistych przedmiotów;
- Emocjonalny szantaż
- Nieprzerwane telefonowanie, wysyłanie listów, wiadomości tekstowych oraz e-maili;
- Dostarczanie bądź przesyłanie różnych niechcianych upominków, od obscenicznych po niewłaściwie drogie;
- Poniżanie danej osoby, manipulowanie jej znajomymi i rodziną;
- Wygłaszanie gróźb i obelg skierowanych do osoby.
Warto podkreślić, że prawo przewiduje także bardziej rygorystyczną formę odpowiedzialności za stalking, tzw. formę kwalifikowaną, która ma miejsce, gdy działania sprawcy prowadzą do próby samobójczej ze strony ofiary.
Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 18 lipca 2019 r.IX Ka 640/19:
Nękanie definiuje się jako wielokrotne prześladowanie, manifestujące się poprzez różnorodne, uporczywe działania mające na celu sprawienie bólu, udręki, niezadowolenia lub zakłócenie spokoju ofiary lub jej bliskich. Do realizacji tego celu sprawca może wykorzystywać zarówno legalne środki, takie jak wysyłanie listów, wiadomości tekstowych, czy pojawianie się w miejscu pracy ofiary, jak i nielegalne, obejmujące rozpowszechnianie fałszywych lub krzywdzących informacji, które naruszają honor lub reputację.
Uporczywość takiego zachowania manifestuje się poprzez jednoznaczne, psychiczne nastawienie sprawcy, który nie ustaje w swoich działaniach pomimo próśb i ostrzeżeń ze strony ofiary lub innych osób, a także przez długi czas trwania takich działań.
Wyrok Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 29 marca 2019 r. VI Ka 1111/18:
Stalking, jako przestępstwo składające się z wielu czynów, ma strukturę podobną do przestępstwa znęcania się. Literatura na ten temat wskazuje, że działania te mogą być w pojedynkę oceniane jako legalne, obejmujące na przykład wysyłanie listów, zarówno tradycyjnych, jak i elektronicznych, wiadomości SMS, wykonywanie telefonów, czy obecność w różnych miejscach, a także nielegalne, które mogą manifestować się poprzez groźby, włamanie do skrzynek pocztowych lub do domów ofiar w celu pozostawienia wiadomości czy innych przedmiotów. Ze względu na rodzaj chronionego dobra, działania sprawcy nie mogą obejmować bezpośredniego ataku fizycznego, takiego jak uszkodzenie zdrowia, życia lub naruszenie nietykalności cielesnej ofiary lub jej bliskich. Mogą natomiast polegać na nielegalnym zachowaniu wobec przedmiotów będących własnością ofiary, lub na naruszaniu jej honoru i dobrego imienia, na przykład przez rozpowszechnianie fałszywych i szkodliwych informacji.
Kiedy mamy do czynienia z karalnym nękaniem?
Istotne jest, iż poza samym działaniem sprawcy, aby zaszło przestępstwo nękania u ofiary musi wystąpić jeden z dwóch stanów:
- wzbudzenie u ofiary, uzasadnionej okolicznościami, poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia
- istotnie narusza prywatność ofiary
Obawa związana jest ze strachem ofiary przed negatywnymi konsekwencjami, które mogą wynikać z działań sprawcy lub osób pod jego wpływem. Takie obawy nie muszą być konkretnie związane ze strachem przed popełnieniem przestępstwa przeciwko ofierze. Z kolei poczucie upokorzenia musi wynikać z odczuwanego przez ofiarę poczucia hańby, zawstydzenia lub naruszenia jej godności. Odczucie udręczenia odnosi się do wrażenia krzywdy lub cierpienia po stronie ofiary. „Udręczenie” oznacza sprawienie bólu lub cierpienia (również psychicznego).
Wszystkie te odczucia muszą być uzasadnione danymi okolicznościami. Chociaż odczucia te mają charakter subiektywny, ich uzasadnienie opiera się na bardziej obiektywnej ocenie sytuacji i tego, czy obawy ofiary mają racjonalne uzasadnienie w danych okolicznościach, zwłaszcza w kontekście działań sprawcy.
Naruszenie prywatności obejmuje ingerencję w osobistą, rodzinna, domową lub intymną sferę życia ofiary, w tym tajemnicę korespondencji i nienaruszalność mieszkania. Takie naruszenie musi być znaczące, czyli musi osiągnąć pewien stopień powagi. O znaczeniu naruszenia prywatności decyduje nie tylko treść uzyskanych w wyniku tego naruszenia informacji, ale przede wszystkim sposób, w jaki doszło do naruszenia, oraz ewentualna częstotliwość takich naruszeń.
Zgłoszenie przestępstwa stalkingu
Stalking, rozumiany jako przestępstwo, podlega jedynie ściganiu na wniosek osoby pokrzywdzonej, niezależnie od tego w jakim środowisku ma miejsce. Procedura postępowania pozostaje niezmienna. Zgłoszenie przestępstwa można dokonać zarówno ustnie, jak i na piśmie w najbliższej jednostce policji lub odpowiedniej prokuraturze rejonowej. Po złożeniu wniosku, postępowanie rozpoczyna się automatycznie i jest prowadzone przez organy ścigania. Zawiadomienie pisemne można przesłać pocztą, e-mailem, faksem, lub złożyć osobiście w odpowiedniej jednostce policji lub prokuraturze.
Jaka kara grozi za nękanie?
Przy ustalaniu wymiaru kary, sąd uwzględnia szereg czynników, takich jak czas trwania prześladowań, liczba zachowań wykazanych przez sprawcę, jego intencje, zakres negatywnych skutków przestępstwa, na przykład indukowanie u ofiary zaburzeń psychicznych, a także reakcje samej ofiary, na przykład czy odpowiadała na niepożądane wiadomości tekstowe.
Osoba, która dopuszcza się czynu określanego jako stalking w jego wersji podstawowej, jest zagrożona karą więzienia od sześciu miesięcy do ośmiu lat. W sytuacji, gdy działania sprawcy eskalują do formy kwalifikowanej, czyli prowadzą do próby samobójczej ofiary, kara pozbawienia wolności wynosi od dwóch do dwunastu lat.